Về bản chất, các con số không mâu thuẫn
Nguyễn Hữu Nghĩa (*)
(TBKTSG) - Hiện nay, phương pháp lập cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam về cơ bản đã tuân thủ các nguyên tắc thực hành chung của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và phù hợp với phương pháp của các nước trên thế giới.
(Nhân đọc bài “Con số chính xác?” của tác giả Vân Cầm trên trang 4 TBKTSG số ra ngày 15-7-2010).
Bảng cán cân thanh toán quốc tế đầy đủ bao gồm nhiều hạng mục khác nhau (chi tiết xem Nghị định số 164/1999/NĐ-CP về quản lý cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam). Trong đó, cán cân vãng lai bao gồm bốn hạng mục: (i) cán cân thương mại (hàng hóa), (ii) cán cân dịch vụ; (iii) cán cân thu nhập đầu tư; (iv) cán cân chuyển giao hay chuyển tiền một chiều.
Cán cân vốn và tài chính bao gồm bốn hạng mục: (i) đầu tư trực tiếp nước ngoài; (ii) vay trung, dài hạn; (iii) vay ngắn hạn; (iv) đầu tư giấy tờ có giá (hay đầu tư gián tiếp nước ngoài).
Mục đích bài viết của tôi trước đó nhằm xem xét cung, cầu ngoại tệ toàn nền kinh tế nhìn từ góc độ cán cân thanh toán quốc tế, chứ không nhằm mục đích phân tích hoạt động của các lĩnh vực cụ thể liên quan trên cán cân thanh toán quốc tế. Vì thế, trong bài viết của mình, tôi chỉ đưa ra số liệu về cán cân vãng lai, cán cân vốn và tài chính và số liệu của một số hạng mục chính trong hai cán cân này.
Thâm hụt thương mại trong cán cân thanh toán quốc tế khác với nhập siêu
Hiện nay, Tổng cục Hải quan thống kê giá trị hàng hóa xuất khẩu theo giá FOB (giá giao hàng tại cảng Việt Nam) và giá trị nhập khẩu theo giá CIF (giá nhận hàng tại cảng Việt Nam đã bao gồm cả phí vận tải và phí bảo hiểm). Chênh lệch (âm) giữa giá trị xuất khẩu tính theo giá FOB và giá trị nhập khẩu tính theo giá CIF là nhập siêu. Số liệu này được Tổng cục Thống kê công bố hàng tháng và thường được sử dụng trong phân tích, đánh giá hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam. Theo Tổng cục Thống kê, nhập siêu của sáu tháng đầu năm là 6,7 tỉ đô la Mỹ.
Trong khi đó, theo phương pháp thống kê cán cân thanh toán, trong cán cân thương mại hàng hóa giá trị hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu đều phải tính theo giá FOB. Phần chênh lệch giữa giá trị hàng hóa nhập khẩu theo giá CIF và giá FOB chính là chi phí vận tải và bảo hiểm được thể hiện trên hạng mục cán cân dịch vụ (thuộc cán cân vãng lai). Chênh lệch giữa giá trị hàng hóa xuất và nhập khẩu, đều tính theo giá FOB, trên cán cân thương mại hàng hóa được gọi là thâm hụt thương mại. Theo đó, giá trị hàng hóa nhập khẩu theo giá FOB trong sáu tháng đầu năm 2010 là 36,33 tỉ đô la Mỹ (theo giá CIF là 38,86 tỉ đô la Mỹ), như vậy thâm hụt thương mại trong thời gian này là 4,2 tỉ đô la.
Chuyển tiền một chiều
Chuyển tiền một chiều là các giao dịch chuyển giao (bằng tiền hoặc bằng hàng hóa) giữa người cư trú và người không cư trú nhằm mục đích tài trợ cho tiêu dùng, chẳng hạn như các khoản chuyển tiền của người Việt Nam định cư tại nước ngoài cho người thân tại Việt Nam, chuyển tiền của người Việt Nam lao động tại nước ngoài (có thời hạn trên 1 năm) về nước, các khoản viện trợ không hoàn lại của nước ngoài cho Việt Nam.
Hạng mục chuyển tiền một chiều bao gồm hai cấu phần là: (i) chuyển tiền một chiều của khu vực chính phủ; và (ii) chuyển tiền một chiều của khu vực tư nhân (không chỉ kiều hối mà bao gồm cả chuyển tiền của người Việt Nam lao động tại nước ngoài). Tính ròng là lấy các khoản chuyển vào Việt Nam trừ đi các khoản Việt Nam chuyển ra nước ngoài.
Theo phương pháp thống kê cán cân thanh toán quốc tế, lãi của các dự án FDI chuyển ra nước ngoài phải được ghi chép trong hạng mục thu nhập đầu tư (thuộc cán cân vãng lai) bao gồm cả khoản lãi phải trả cho các khoản vay nợ nước ngoài, lợi nhuận nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp được hưởng.
Cần lưu ý là lợi nhuận nhà đầu tư nước ngoài được hưởng phải được hạch toán trên hạng mục thu nhập đầu tư cho dù nhà đầu tư có chuyển tiền ra khỏi Việt Nam hay không. Nếu nhà đầu tư không chuyển tiền lợi nhuận được hưởng ra khỏi Việt Nam mà để lại tiếp tục tái đầu tư thì sẽ được hạch toán đối ứng trên cán cân vốn và tài chính như một khoản đầu tư mới.
Do kỹ thuật thống kê phức tạp của cán cân thanh toán quốc tế, nên các con số thống kê cán cân thanh toán quốc tế có vẻ mâu thuẫn với các số liệu thống kê thông thường mà bạn đọc thường thấy trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhưng về mặt bản chất chúng không mâu thuẫn nhau.
____________________________________________________
(*) Vụ trưởng Vụ Dự báo thống kê tiền tệ Ngân hàng Nhà nước