Khi đồng tiền chi phối

Khi đồng tiền chi phối

Nguyễn Văn Tuấn (*)

Một ê kíp bác sĩ thực hiện phẫu thuật ở bệnh viện Bình Dân. Ảnh: Lê Toàn

Hoạt động chính của ngành công nghiệp dược là liên tục nghiên cứu, sản xuất và phân phối các loại thuốc được “chứng minh” là có hiệu quả lâm sàng và cứu sống bệnh nhân. Nếu giới thầy thuốc không sử dụng những thuốc mới có hiệu quả lâm sàng hơn thuốc hiện hành (có thể do thiếu cập nhật hay thiếu hiểu biết), thì các nỗ lực tiếp thị thuốc của các công ty dược nhằm thuyết phục thầy thuốc sử dụng thuốc mới có thể xem là một việc làm tích cực và đem lại lợi ích cho bệnh nhân.

Tuy nhiên, nếu việc tiếp thị của các công ty dược chỉ nhắm đến việc tăng lợi nhuận và làm tác hại đến xã hội (như tăng giá thuốc và lạm dụng thuốc) thì hành động này có thể xem là tiêu cực và vi phạm y đức. Vấn đề, do đó, là cân bằng giữa lợi ích và tác hại trong mối tương tác giữa ngành công nghiệp dược và giới y khoa.

Tiếp thị thuốc

Theo báo cáo của các tập đoàn dược (10 công ty dược đa quốc gia), năm 2002 họ chi ra một phần ba doanh thu cho các dịch vụ “selling & administration” (buôn bán và quản trị - một mỹ từ cho hoạt động tiếp thị). Có công ty (như Novartis) chi đến 36% cho hoạt động tiếp thị!

Tính chung, ngành công nghiệp dược chi ra khoảng 12-15 tỉ đô la Mỹ hàng năm cho hoạt động tiếp thị. Tính trung bình, ngân sách tiếp thị thuốc trên mỗi bác sĩ dao động từ 8.000-15.000 đô la Mỹ/năm.

Nhưng nói đến “hoạt động tiếp thị” là nói đến cái gì? Một nghiên cứu ở Mỹ cho thấy có khoảng 16 cách thức tiếp thị, từ những hoạt động thân mật như tặng quà cáp, bút, đồ chơi (đương nhiên là có logo của thuốc và công ty) đến những hành vi có thể xem là đáng quan tâm như “tác giả ma” và mua chuộc các giáo sư đại học.

Cần nói thêm rằng hiện tượng tác giả ma (ghost authorship) là một thủ thuật của các công ty dược mướn người viết bài báo khoa học và họ trả tiền cho các giáo sư ký tên vào như là tác giả (dù các giáo sư này chẳng biết hay dính dáng gì đến công trình nghiên cứu).

Trong thực tế cũng có không ít giáo sư chịu ký tên vào các bài nghiên cứu như thế để nhận từ 5.000-20.000 đô la! Tuy nhiên, trong thực tế, mối quan hệ này đặt ra nhiều vấn đề về y đức và có khi làm ảnh hưởng xấu đến sự nghiệp của nhiều nhà nghiên cứu danh tiếng.

Một số hành động của một vài công ty dược còn có thể được xem là hối lộ hay đút lót. Chẳng hạn như vào giữa thập niên 1990, Công ty TAP (Mỹ) tung ra thị trường thuốc Lupron (dùng điều trị ung thư tiền liệt tuyến) nhưng gặp phải sự cạnh tranh của một loại thuốc khác rẻ hơn là Zoladex.

Để đối đầu với đối thủ, TAP tìm cách gặp giám đốc y vụ của một công ty bảo hiểm y tế và đề nghị sử dụng Lupron, đổi lại, hãng sẽ tặng cho vị giám đốc này 25.000 đô la Mỹ dưới danh nghĩa “tài trợ giáo dục” nhưng ông sẽ toàn quyền sử dụng. Khi vị giám đốc từ chối, công ty đề nghị tăng lên là 65.000 đô la Mỹ, nhưng vị giám đốc đã báo cho cảnh sát liên bang Mỹ biết và vụ việc được đưa ra ánh sáng với nhiều tình tiết động trời khác. Kết quả là công ty bị phạt 875 triệu đô la.

Một trong những chiến lược mà các công ty dược thường áp dụng có hiệu quả là sử dụng các chuyên gia, các giáo sư có tiếng trong ngành để nhờ các chuyên gia này tư vấn và nói chuyện trong các hội nghị do họ tổ chức. Phần lớn những hội nghị này mang tính chuyên môn cao và đem lại nhiều thông tin có ích cho bác sĩ, nhưng cũng có một số hội nghị mang hình thức quảng bá sản phẩm của công ty hơn là hội nghị khoa học.

Mâu thuẫn giữa y khoa và kinh doanh

Ngoài ra, các công ty còn muốn sử dụng các chuyên gia này để ảnh hưởng đến chính sách và định hướng cho chuyên ngành. Theo một cuộc điều tra vào năm 2002, hơn 80% các giáo sư và bác sĩ trong các tổ chức y khoa chuyên soạn thảo các phác đồ điều trị có liên hệ hay nhận tiền thuyết giảng (speaking fee) hay tư vấn phí (consultant fee) từ các công ty dược.

Có người nhận cả nửa triệu đô la mỗi năm và nhiều lợi lộc khác từ các công ty dược. Không ai biết các công ty dược đã cung cấp bao nhiêu tiền cho các giáo sư và bác sĩ. Nhưng dựa vào các báo cáo thường niên, bác sĩ Marcia Angell (cựu Tổng biên tập tập san y khoa New England Journal of Medicine) ước tính rằng con số đó có thể lên đến 10 tỉ đô la Mỹ.

Với số tiền đó, các công ty dược đã kiểm soát được các chuyên gia hàng đầu trong y khoa về việc sử dụng các sản phẩm của họ. Qua những mối quan hệ mật thiết với các giáo sư, các công ty dược có thể kiểm soát kết quả nghiên cứu và định hướng mà y khoa thực hành, thậm chí định nghĩa thế nào là bệnh.

Mối liên hệ giữa giới y khoa và ngành công nghiệp dược sẽ chẳng được quan tâm nếu nó không ảnh hưởng đến bệnh nhân và xã hội nói chung. Câu hỏi mà công chúng và chính quyền hay đặt ra là: giới thầy thuốc có bị chi phối bởi các hoạt động tiếp thị của các công ty dược, và nếu có thì ảnh hưởng đến bệnh nhân và xã hội mang tính tích cực hay tiêu cực?

Nhiều bác sĩ cho rằng các công ty thuốc không hề chi phối việc ra toa hay chăm sóc bệnh nhân, và câu hỏi đó là sự xúc phạm đến nhân cách của họ! Một số bác sĩ khác lại cho rằng mối quan hệ đó tích cực bởi vì họ học hỏi và cập nhật hóa thông tin từ các công ty dược.

Nhưng trong thực tế, có rất nhiều phân tích và nghiên cứu khoa học cho thấy nói chung các bác sĩ thường kê toa những loại thuốc của công ty mà họ có liên hệ mật thiết. Ngoài ra, những giáo sư ngồi trong các hội đồng y khoa và soạn thảo phác đồ điều trị cũng chịu ảnh hưởng từ mối liên hệ của họ với các công ty dược.

Tiến đến một mối quan hệ lành mạnh hơn

Gần đây, ở Việt Nam đã có nhiều người chất vấn mối quan hệ giữa bác sĩ và các công ty dược với nhiều lý lẽ mang tính tiêu cực. Tuy trong thực tế có những hành vi không mấy hay ho của các công ty dược có thể ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc bệnh nhân, nhưng nhìn chung mối quan hệ giữa ngành công nghiệp dược và giới y học có thể được cải tiến bằng cách nâng lên ở mức bình đẳng và khoa học hơn.

Trong bối cảnh Việt Nam, mối liên hệ giữa ngành công nghiệp dược và giới y khoa địa phương rất cần thiết cho sự phát triển của y học trong nước. Có thể nói không ngoa rằng các công ty dược có thể đóng vai trò tích cực hơn nữa trong việc tài trợ cho giới khoa học Việt Nam trong nghiên cứu y khoa.

Các nghiên cứu do các công ty thuốc nước ngoài tài trợ thường có chất lượng cao hơn những công trình nội địa, bởi vì họ phải tuân thủ theo các chuẩn mực quốc tế. Do đó, mối tương tác khoa học giữa ngành công nghiệp dược và giới y khoa về lâu dài sẽ đem lại nhiều lợi ích. Tuy nhiên, cần tránh những hình thức quảng bá sản phẩm mang tính áp đặt và thiếu minh bạch.

Kỹ nghệ dược phẩm đã, đang và sẽ đóng vai trò quan trọng trọng trong công tác y tế và phòng chống bệnh tật không chỉ ở các nước đang phát triển mà còn ở quy mô toàn cầu. Để làm tốt vai trò này, ngành công nghiệp dược cần phải tương tác với giới y khoa trong việc cung cấp thông tin chuyên môn và nghiên cứu khoa học, chứ không chỉ đơn thuần là một mối quan hệ thương mại thuần túy.

(*) Viện Nghiên cứu y khoa Garvan, Sydney, Úc