Mobile Area

Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn: Cần cách tiếp cận thận trọng

Thứ Năm,  18/3/2021, 09:49 
TS. Phạm Hoài Huấn (*)

Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn: Cần cách tiếp cận thận trọng

TS. Phạm Hoài Huấn (*)

(KTSG) - Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có tờ trình về việc Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn (đề án). Theo đó, bảy doanh nghiệp đã được đề xuất nghiên cứu thí điểm tham gia đề án để phát huy vai trò dẫn dắt, mở đường.

Chúng tôi cho rằng đây là một chính sách quan trọng và việc triển khai sẽ tác động lớn đến nền kinh tế Việt Nam. Trên tinh thần ôn cố tri tân, để tránh những hệ lụy nặng nề do các doanh nghiệp nhà nước yếu kém gây ra đối với nền kinh tế, mà vụ Vinashin là một ví dụ, việc lựa chọn và thí điểm này cần phải có cách tiếp cận thận trọng.

Doanh nghiệp nhà nước vẫn luôn đóng vai trò quan trọng. Ảnh: HOÀNG TÂN

Bài viết này đánh giá cách tiếp cận của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) dựa trên ba khía cạnh: vai trò của doanh nghiệp nhà nước; kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp nhà nước; và vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.

Vai trò của doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn luôn đóng vai trò quan trọng. Tuy vậy theo khuyến nghị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) việc đầu tư của Nhà nước nên được giới hạn trong ba lĩnh vực: (i) liên quan hoặc ảnh hưởng đến an ninh quốc gia; (ii) các hoạt động mang tính công ích; và (iii) hạ tầng cơ bản phục vụ cho nền kinh tế.

Mục tiêu của đề án là “phát triển DNNN quy mô lớn, đặc biệt là tập đoàn kinh tế nhà nước đa sở hữu nhằm phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác”. Tôi cho đó là một mục tiêu đúng đắn. Nó cũng thể hiện tầm nhìn của Chính phủ khi nhấn mạnh vai trò của DNNN, khi sử dụng tiền thuế của người dân, đó là tạo nền tảng hạ tầng vững chắc để các doanh nghiệp khác vận hành trên đó.

Tuy vậy, trong bối cảnh kinh tế thế giới hiện nay, nhiệm vụ của Bộ KH&ĐT khi lựa chọn doanh nghiệp để áp dụng thí điểm đề án này là phải trả lời cho câu hỏi:

- Nền tảng hạ tầng là gì? Nếu chính sách của Việt Nam là ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp truyền thống thì hạ tầng chính là năng lượng, là giao thông đường bộ, cảng biển...Nhưng nếu coi cách mạng công nghiệp 4.0 và kinh tế số là ưu tiên thì phải nhìn nhận vai trò của hạ tầng mạng, viễn thông... và đây mới chính là thứ cần phải đầu tư.

- Nguồn lực quốc gia, luôn là hữu hạn. Điều này làm phát sinh vấn đề xác lập thứ tự ưu tiên đối với các lĩnh vực mà Nhà nước cần ưu tiên. Ví dụ, trong tương quan so sánh thì viễn thông so với năng lượng cái nào sẽ được ưu tiên hơn và tỷ trọng của mỗi doanh nghiệp nhà nước trong đề án này sẽ xác định dựa trên cơ sở nào?

Với những quan ngại đó, tôi cho rằng cách tiếp cận của Bộ KH&ĐT là chưa hợp lý và thiếu độ cẩn trọng cần thiết. Tôi vẫn chưa thấy được logic của việc chọn bảy doanh nghiệp để tham gia thí điểm trong đề án. Nếu chỉ đơn giản các doanh nghiệp này được chọn vì đó là các doanh nghiệp lớn (doanh thu) và tỷ suất lợi nhuận cao, thì chưa đáp ứng yêu cầu mà Chính phủ giao cho bộ khi nhấn mạnh đến “vai trò mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác, phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng trong thời kỳ mới”.

Kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp nhà nước

Trong hoạt động đầu tư và dành các ưu đãi cho DNNN thì việc kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm. Nếu như các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân luôn có động lực mạnh mẽ trong việc kiểm soát quản trị do đặc thù về sở hữu thì cũng chính vấn đề sở hữu, việc kiểm soát quản trị tại DNNN nếu không có cách tiếp cận phù hợp sẽ dễ gây ra những hệ luỵ khôn lường.

Cụ thể, vấn đề sở hữu và quản lý trong DNNN là tách rời nhau. Những người đại diện vốn và/hoặc quản lý tại DNNN, xét về mặt lý thuyết vị thế của họ là khác hoàn toàn so với các cổ đông và/hoặc người quản lý tại các doanh nghiệp tư nhân. Thiếu vắng sức ép từ chủ sở hữu và cơ chế khuyến khích bằng lợi ích, lựa chọn an toàn sẽ là lựa chọn hữu hiệu khi người đại diện vốn và quản lý DNNN đứng trước những yêu cầu của thị trường.

Từ Luật Doanh nghiệp 2014 đến Luật Doanh nghiệp 2020 có một sự thay đổi thú vị đối với khái niệm DNNN. Theo đó, để gọi là DNNN, theo Luật Doanh nghiệp 2014 Nhà nước phải sở hữu 100% vốn thì đến Luật Doanh nghiệp 2020 tỷ lệ này chỉ còn là 51%.

Chính điều này sẽ góp phần đặt ra câu hỏi: DNNN mà chúng ta đang muốn đầu tư và dành các ưu đãi có bao gồm các doanh nghiệp đã cổ phần hóa và/hoặc các doanh nghiệp được sở hữu bởi các nhà đầu tư tư nhân? Nếu trong trường hợp câu trả lời là có bao gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước chỉ sở hữu 51% vốn, chúng ta đang chuyển một phần (rất lớn) tiền thuế từ nhân dân vào tay khu vực tư nhân. Và nếu nhìn từ khía cạnh này thì hệ lụy của nó quả thật là rất lớn.

Cho nên, một mặt chúng ta cổ xúy việc đầu tư cho các DNNN để các doanh nghiệp này trở thành những lực lượng dẫn dắt nền kinh tế, tạo nền tảng cho các doanh nghiệp tư nhân được vùng vẫy trên nền tảng ấy, thì mặt khác cũng phải chú trọng đến việc kiểm soát dòng vốn, cách vận hành doanh nghiệp. Chính vì lẽ đó, từ quan sát về kiểm soát quản trị đối với DNNN trong quá khứ, với một thái độ dè dặt tôi cho là có ba điều sau đây cần nên cân nhắc:

Một là cần phải có một cái nhìn nghiêm túc về quản trị DNNN, chí ít từ góc độ: cơ quan quản lý vốn nhà nước, người đại diện và vấn đề kiểm soát như thế nào. Bộ nguyên tắc về Quản trị doanh nghiệp của OECD cũng là một tham khảo thú vị. Nhưng điều quan trọng là tùy biến những nguyên tắc này vào trong bối cảnh đặc thù về sở hữu và quản trị trong DNNN.

Hai là việc quản trị phải đặt trong mối liên hệ với pháp luật về phòng chống tham nhũng.

Ba là xây dựng một đội ngũ những công chức và người quản lý liêm chính và đề cao tinh thần dân tộc. Nếu người quản lý tại các doanh nghiệp tư nhân mang trong mình những tham vọng về lợi ích thì sự khác biệt ở những người đại diện vốn và quản lý tại DNNN là cái tinh thần vì một Việt Nam hùng cường, là cái liêm sỉ trước sự phán xét của các doanh nghiệp khác và con cháu đời sau vì đã được Nhà nước tin tưởng giao phó cho việc quản lý tiền thuế của người dân.

Vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế

Vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế là một trong những yêu cầu quan trọng của kinh tế thị trường. Bản chất của các ưu đãi luôn tạo ra sự bất bình đẳng cho dù nó xuất phát từ mục tiêu dài hạn tốt đẹp nhằm mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Có hai câu hỏi được đặt ra trong tình huống này:

Một là các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân sẽ cạnh tranh như thế nào với các doanh nghiệp được lựa chọn vào đề án?

Hai là ngay cả khi đề án bắt đầu phát huy tác dụng thì các doanh nghiệp trong nền kinh tế (bao gồm cả các DNNN, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) có được tiếp cận các nguồn lực này một cách công bằng hay không?

Khi Việt Nam gia nhập vào các hiệp định thương mại song và đa phương ngày càng nhiều, thì vấn đề bình đẳng giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân càng bị siết chặt. Việc không lưu ý khía cạnh này sẽ khiến cho Việt Nam đối diện với những vấn đề pháp lý mà Việt Nam đã cam kết.

(*) Cố vấn pháp lý Victory LLC.

In bài
Gửi bài cho bạn bè
CÙNG CHUYÊN MỤC
Ngân sách thu hàng ngàn tỉ đồng nhờ thoái vốn các doanh nghiệp thuộc Viettel, VNPT, VRG
Có quyền chấm dứt hợp đồng vì Covid-19 không?
Chống đầu cơ bất động sản qua thuế
Thuế bất động sản - cần đổi mới để hiệu quả và công bằng hơn
Báo chí: đừng gieo thêm nỗi sợ vaccine
ĐỌC NHIỀU NHẤT
1 Vốn điều lệ Bamboo Airways dự kiến tăng 23 lần so với khi mới thành lập
2 Cái quan trọng hơn với nền kinh tế Việt Nam bị lãng quên
3 Cây mít ĐBSCL ‘chao đảo’ bởi chiêu ép giá của thương lái Trung Quốc
4 Lợi nhuận tăng mạnh - giá nhiều cổ phiếu trở nên rẻ
5 Người kế vị tại Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình: 'Tôi không có mục tiêu thoát khỏi cái bóng của cha'
6 Tương lai kinh tế Việt Nam nhìn từ đại dịch - Kinh tế Việt Nam trong thập niên 2020: những tiêu điểm chiến lược cụ thể
7 Tương lai kinh tế Việt Nam nhìn từ đại dịch: Thế giới hậu Covid-19 hay với Covid-19?
8 Mỗi ngày có gần 430 doanh nghiệp đóng cửa
Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn: Cần cách tiếp cận thận trọng
TS. Phạm Hoài Huấn (*)
Thứ Năm,  18/3/2021, 09:49 

Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn: Cần cách tiếp cận thận trọng

TS. Phạm Hoài Huấn (*)

(KTSG) - Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có tờ trình về việc Phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn (đề án). Theo đó, bảy doanh nghiệp đã được đề xuất nghiên cứu thí điểm tham gia đề án để phát huy vai trò dẫn dắt, mở đường.

Chúng tôi cho rằng đây là một chính sách quan trọng và việc triển khai sẽ tác động lớn đến nền kinh tế Việt Nam. Trên tinh thần ôn cố tri tân, để tránh những hệ lụy nặng nề do các doanh nghiệp nhà nước yếu kém gây ra đối với nền kinh tế, mà vụ Vinashin là một ví dụ, việc lựa chọn và thí điểm này cần phải có cách tiếp cận thận trọng.

Doanh nghiệp nhà nước vẫn luôn đóng vai trò quan trọng. Ảnh: HOÀNG TÂN

Bài viết này đánh giá cách tiếp cận của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) dựa trên ba khía cạnh: vai trò của doanh nghiệp nhà nước; kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp nhà nước; và vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.

Vai trò của doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn luôn đóng vai trò quan trọng. Tuy vậy theo khuyến nghị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) việc đầu tư của Nhà nước nên được giới hạn trong ba lĩnh vực: (i) liên quan hoặc ảnh hưởng đến an ninh quốc gia; (ii) các hoạt động mang tính công ích; và (iii) hạ tầng cơ bản phục vụ cho nền kinh tế.

Mục tiêu của đề án là “phát triển DNNN quy mô lớn, đặc biệt là tập đoàn kinh tế nhà nước đa sở hữu nhằm phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác”. Tôi cho đó là một mục tiêu đúng đắn. Nó cũng thể hiện tầm nhìn của Chính phủ khi nhấn mạnh vai trò của DNNN, khi sử dụng tiền thuế của người dân, đó là tạo nền tảng hạ tầng vững chắc để các doanh nghiệp khác vận hành trên đó.

Tuy vậy, trong bối cảnh kinh tế thế giới hiện nay, nhiệm vụ của Bộ KH&ĐT khi lựa chọn doanh nghiệp để áp dụng thí điểm đề án này là phải trả lời cho câu hỏi:

- Nền tảng hạ tầng là gì? Nếu chính sách của Việt Nam là ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp truyền thống thì hạ tầng chính là năng lượng, là giao thông đường bộ, cảng biển...Nhưng nếu coi cách mạng công nghiệp 4.0 và kinh tế số là ưu tiên thì phải nhìn nhận vai trò của hạ tầng mạng, viễn thông... và đây mới chính là thứ cần phải đầu tư.

- Nguồn lực quốc gia, luôn là hữu hạn. Điều này làm phát sinh vấn đề xác lập thứ tự ưu tiên đối với các lĩnh vực mà Nhà nước cần ưu tiên. Ví dụ, trong tương quan so sánh thì viễn thông so với năng lượng cái nào sẽ được ưu tiên hơn và tỷ trọng của mỗi doanh nghiệp nhà nước trong đề án này sẽ xác định dựa trên cơ sở nào?

Với những quan ngại đó, tôi cho rằng cách tiếp cận của Bộ KH&ĐT là chưa hợp lý và thiếu độ cẩn trọng cần thiết. Tôi vẫn chưa thấy được logic của việc chọn bảy doanh nghiệp để tham gia thí điểm trong đề án. Nếu chỉ đơn giản các doanh nghiệp này được chọn vì đó là các doanh nghiệp lớn (doanh thu) và tỷ suất lợi nhuận cao, thì chưa đáp ứng yêu cầu mà Chính phủ giao cho bộ khi nhấn mạnh đến “vai trò mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác, phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng trong thời kỳ mới”.

Kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp nhà nước

Trong hoạt động đầu tư và dành các ưu đãi cho DNNN thì việc kiểm soát vốn và quản trị doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm. Nếu như các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân luôn có động lực mạnh mẽ trong việc kiểm soát quản trị do đặc thù về sở hữu thì cũng chính vấn đề sở hữu, việc kiểm soát quản trị tại DNNN nếu không có cách tiếp cận phù hợp sẽ dễ gây ra những hệ luỵ khôn lường.

Cụ thể, vấn đề sở hữu và quản lý trong DNNN là tách rời nhau. Những người đại diện vốn và/hoặc quản lý tại DNNN, xét về mặt lý thuyết vị thế của họ là khác hoàn toàn so với các cổ đông và/hoặc người quản lý tại các doanh nghiệp tư nhân. Thiếu vắng sức ép từ chủ sở hữu và cơ chế khuyến khích bằng lợi ích, lựa chọn an toàn sẽ là lựa chọn hữu hiệu khi người đại diện vốn và quản lý DNNN đứng trước những yêu cầu của thị trường.

Từ Luật Doanh nghiệp 2014 đến Luật Doanh nghiệp 2020 có một sự thay đổi thú vị đối với khái niệm DNNN. Theo đó, để gọi là DNNN, theo Luật Doanh nghiệp 2014 Nhà nước phải sở hữu 100% vốn thì đến Luật Doanh nghiệp 2020 tỷ lệ này chỉ còn là 51%.

Chính điều này sẽ góp phần đặt ra câu hỏi: DNNN mà chúng ta đang muốn đầu tư và dành các ưu đãi có bao gồm các doanh nghiệp đã cổ phần hóa và/hoặc các doanh nghiệp được sở hữu bởi các nhà đầu tư tư nhân? Nếu trong trường hợp câu trả lời là có bao gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước chỉ sở hữu 51% vốn, chúng ta đang chuyển một phần (rất lớn) tiền thuế từ nhân dân vào tay khu vực tư nhân. Và nếu nhìn từ khía cạnh này thì hệ lụy của nó quả thật là rất lớn.

Cho nên, một mặt chúng ta cổ xúy việc đầu tư cho các DNNN để các doanh nghiệp này trở thành những lực lượng dẫn dắt nền kinh tế, tạo nền tảng cho các doanh nghiệp tư nhân được vùng vẫy trên nền tảng ấy, thì mặt khác cũng phải chú trọng đến việc kiểm soát dòng vốn, cách vận hành doanh nghiệp. Chính vì lẽ đó, từ quan sát về kiểm soát quản trị đối với DNNN trong quá khứ, với một thái độ dè dặt tôi cho là có ba điều sau đây cần nên cân nhắc:

Một là cần phải có một cái nhìn nghiêm túc về quản trị DNNN, chí ít từ góc độ: cơ quan quản lý vốn nhà nước, người đại diện và vấn đề kiểm soát như thế nào. Bộ nguyên tắc về Quản trị doanh nghiệp của OECD cũng là một tham khảo thú vị. Nhưng điều quan trọng là tùy biến những nguyên tắc này vào trong bối cảnh đặc thù về sở hữu và quản trị trong DNNN.

Hai là việc quản trị phải đặt trong mối liên hệ với pháp luật về phòng chống tham nhũng.

Ba là xây dựng một đội ngũ những công chức và người quản lý liêm chính và đề cao tinh thần dân tộc. Nếu người quản lý tại các doanh nghiệp tư nhân mang trong mình những tham vọng về lợi ích thì sự khác biệt ở những người đại diện vốn và quản lý tại DNNN là cái tinh thần vì một Việt Nam hùng cường, là cái liêm sỉ trước sự phán xét của các doanh nghiệp khác và con cháu đời sau vì đã được Nhà nước tin tưởng giao phó cho việc quản lý tiền thuế của người dân.

Vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế

Vấn đề bình đẳng giữa các thành phần kinh tế là một trong những yêu cầu quan trọng của kinh tế thị trường. Bản chất của các ưu đãi luôn tạo ra sự bất bình đẳng cho dù nó xuất phát từ mục tiêu dài hạn tốt đẹp nhằm mở đường, dẫn dắt cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Có hai câu hỏi được đặt ra trong tình huống này:

Một là các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân sẽ cạnh tranh như thế nào với các doanh nghiệp được lựa chọn vào đề án?

Hai là ngay cả khi đề án bắt đầu phát huy tác dụng thì các doanh nghiệp trong nền kinh tế (bao gồm cả các DNNN, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) có được tiếp cận các nguồn lực này một cách công bằng hay không?

Khi Việt Nam gia nhập vào các hiệp định thương mại song và đa phương ngày càng nhiều, thì vấn đề bình đẳng giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân càng bị siết chặt. Việc không lưu ý khía cạnh này sẽ khiến cho Việt Nam đối diện với những vấn đề pháp lý mà Việt Nam đã cam kết.

(*) Cố vấn pháp lý Victory LLC.

In bài
Gửi bài cho bạn bè
TIN BÀI KHÁC  
Top
 
Tổng biên tập: Trần Minh Hùng.
Thư ký tòa soạn: Lê Uy Linh, Yến Dung. Phó thư ký tòa soạn: Nam Hưng.
Tòa soạn: 35 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Quận 1, TP.HCM. ĐT:(8428)3829 5936; Fax:(8428)3829 4294; Email: online@kinhtesaigon.vn
Tạp chí Kinh tế Sài Gòn giữ bản quyền nội dung của trang web thesaigontimes.vn. Không sử dụng lại nội dung trên trang này dưới mọi hình thức, trừ khi được Tạp chí Kinh tế Sài Gòn đồng ý bằng văn bản.
Trang ngoài sẽ được mở ra ở cửa sổ mới. Tạp chí Kinh tế Sài Gòn Online không chịu trách nhiệm nội dung trang ngoài.
Bản quyền thuộc về SaigonTimesGroup.